Жер ресурстары дегеніміз не?

Жер ресурстары — адамның өмір сүруі үшін және шаруашылық қызметтің кез келген түрі үшін жарамды жер беті. Жер ресурстары аумақ мөлшерімен және оның сапасымен: жер бедерімен, топырақ жамылғысымен және басқа да табиғат жағдайларының кешенімен сипатталады.

Топырақ — барлық материалдық игiлiктiң негiзi, әр адамның жақсы тұрмыс халi осы байлық көзiнiң жағдайына байланысты. Дүниежүзiндегi жер қорының жалпы көлемi – 13,1 млрд. га немесе 131 млн. км2 . Мұның тек 1/3 бөлiгi ғана ауыл шаруашылығына жарамды жер (4,8 млрд. га). Оның iшiнде планетамыздың топырақ ресурстарының 3/4 бөлiгi жылу және ылғал жетiспеушiлiгiнен өнiмдiлiгi төмендеп отыр. Ал өңделетiн құнды жер әлемдiк жер қорының тек 11%-ын ғана алып жатыр.

Топырақ жағдайлары — өңірдің (елдің, ауданның) табиғи сипаттамасының екінші бір маңызды құрамдас бөлігі, бұлар да өсімдіктердің өмірінде орасан зор маңызға ие. Топырақтардың құндылық қасиеттерінің көрсеткіші болып оның құнарлылығы, яғни өсімдіктерді сіңірілетін қоректік заттармен, ылғалмен қамтамасыз ету және өнім беру қабілеттілігі табылады. Топырақтың құнарлылығын бағалау немесе оны бонитировкалау үшін негіз болып топырақтың механикалық және органикалық құрамын тексеру материалдары, ондағы қарашіріктің және өсімдіктердің қоректену элементтерінің мөлшері, аса маңызды физиологиялық қасиеттері және т.б. қызмет етеді. Топырақты бағалаудың нәтижелері жалпылама салыстырмалы көрсеткіштермен – балдармен көрсетіледі және қандай да бір жерде қандай да болсын ауылшаруашылық дақылдарының түрлерін өсіру (ауылшаруашылық салаларын дамыту) мүмкіндігі жайлы іс-тәжірибелік ұсыныстар үшін пайдаланылады.

Топырақтың құнарлығын анықтайтын агроклиматтық көрсеткіштерден өзге, ауыл шаруашылығында үлкен маңызға ие басқа жағдайларды (көрсеткіштерді) да: жер массивтерінің, әсіресе ауыл шаруашылығында пайдаланылатын жерлердің рельефін (тілімделгендік дәрежесі, баурайлардың тіктігі және экспозициясы), конфигурациясын және өлшемдерін), су тоғандарының (жер бетіндегі және топырақ астындағы сулардың), өсімдіктердің түрлерінің (типтерінің) бар болуын және т.б. ескеріп отырады. Ауылшаруашылық салаларын орналастыруды негіздеу барысында ел (аудан және т.с.) аумағының аймақтық ерекшеліктері туралы мәліметтерді пайдаланады.

Осы өңделген егiстiк жердiң негiзгi бөлiгi Еуропа мен Азияда, ал аз бөлiгi Оңтүстiк Америка мен Аустралияда. Егер жекелеген елдерге келсек, олардың iшiнде егiстiк жерiнiң көлемi жағынан АҚШ (190 млн га), Үндiстан (166 млн га), Ресей (130 млн га), Қытай (93 млн га), Аустралия (47 млн га), Канада (45 млн га), Бразилия (43 млн га), Қазақстан (35 млн га) және Украина (33 млн га) көзге түседi.

Егiстiкпен бiрге ауылшаруашылық алқаптарына шабындықтар мен жайылым жердi де жатқызамыз. Олардың арақатынас көлемiне келсек, Еуропадан басқа құрлықтарда шабындықтар мен жайылымдар өңделетiн жерге қарағанда артық болып келедi. Әсiресе Аустралияда бұл көрсеткiш 10 еседен астам. Сол сияқты Оңтүстiк Америка мен Африкада да басым дәрежеде. Бұл жерде шабындықтар мен жайылымдар көлемi жағынан Аустралия Одағы (415 млн га), Қытай (400 млн га), АҚШ (240 млн га), Қазақстан (187 млн га), Бразилия (185 млн га) және Аргентина (142 млн га) мемлекеттерi алда.

Дүниежүзі елдерінің егістік жер көлемі

Дүниежүзiлiк жер қорының құрылымы өзгеруде. Бiрiншiден, адамзат шаруашылыққа жарамды жер көлемiн ұлғайтуға құлшынуда. Көптеген елдер тың және тыңайған жердi ауыл шаруашылығына пайдалану үшiн көптеп игеруде. Халқы аса тығыз қоныстанған Жапония, Корея, Сингапур, Нидерланд, т.б. елдер өңделетiн жер аумағын жағалаудағы теңiз есебiнен ұлғайтуда. Екiншiден, ауыл шаруашылығының басты проблемасы жер қорының тозуына байланысты. Топырақ ресурстарының тозуына негiзгi себеп – жер эрозиясы. Малды табындап бағудан және су-жел эрозиясы салдарынан жылма-жыл 6-7 млн. га жер ауыл шаруашылығына жарамды жер қорынан шығып қалуда. Батпақ пен сортаңға айналу себебiнен де 1,5 млн. га жер пайдалануға жарамсыз болып отыр. Қалалар мен өндiрiс орындарының өсуi, құрылыс пен жолдардың төселуi де табиғи жер қорының азаюына апарып соғуда. Әсiресе, қуаңшылық аймақтарда топырақ ресурсының құнарсыздануынан шөл аумағының ұлғаюы байқалып отыр. Мұның пайда болу себебi де адамның iс-әрекетiне байланысты, мәселен, орман-тоғайлардың кесiлуi, мал жайылымының шектен тыс пайдаланылуы, сондай-ақ алқаптардың дұрыс өңделмеуi, агротехникалық шаралардың жүзеге асырылмауы, т.б.

Табиғат ресурстарының қорлары және таралуы

Адамзаттың қоршаған ортаға белсендi әсерi, оның жаратылыс сыйлықтарын шаруашылық iс-әрекетiнде барынша пайдаланылуы барысында айқын көрiнуде. Осы уақытқа дейiн олар жаратылыс байлықтарын табыс көзi ретiнде молынан алуды көздеп, оларды жыртқыштықпен пайдаланып, табиғатты сақтау және түлету шараларына мән бермей келдi. Жер қойнауындағы ресурстарды пайдалану қарқыны алдағы уақытта төмендемейтiн болса, олардың қоры азаятыны сөзсiз. Ғалымдардың болжамы бойынша, мысалы, алюминий кенiнiң қоры 500-600 жылға, темiрдiкi – 150 жылға, мырыштікi 200-230 жылға жетедi екен. Осындай дағдарыстан шығу үшiн ресурстар қорын үнемдеп пайдалану, сақтау және жаңа қорларын барлау, қайтара пайдаланатын шикiзатты қолдану, металл сынықтарын қайта өңдеу, сондай-ақ құнды және сирек кездесетiн металдарды, iстен шыққан аспаптарды қайта жөндеу, тағы да басқа шараларды iске асыру орынды. Ал отындық ресурстардың қайтадан қалпына келмейтiн себебi, олар өткен геологиялық дәуiрде миллиондаған жылдар бойында түзiлген. Мысалы, таскөмiр – мезозой дәуiрiнде болған өсiмдiктер фотосинтезiнiң өнiмi. Қазiргi кезеңде кен байлықтарын түзетiн процестердiң жүруiне бұрынғыдай жағдай жоқ, сондықтан олардың орнының тез арада толуы тiптен мүмкiн емес.

Табиғатты тиiмдi пайдалану ережесiнiң бұзылуы салдарынан орны толмайтын ресурстар қатарына соңғы уақытта тұщы су, оттек, т.б. қосылды, себебi бұлардың шығындалуы табиғаттың өздiгiнен қалпына келу мүмкiндiгiнен асып түсуде. Бұл дегенiмiз – сарқылмайтын ресурстардың кейбiр түрлерiнiң мүлдем сарқылу жағдайына жеткендiгiнiң куәсi, сол сияқты мұндай мүшкiл жағдай қалпына келетiн ресурстарда да қазiргi кезеңде орын алған.

Жер шарының географиялық қабығында орасан мол әрi алуан түрлi табиғи байлықтар кездеседi. Бiрақ олардың жеке түрлерi қорларының планетамыз бойынша орналасуы бiркелкi емес. Тiптен материктерден тыс жекелеген елдер мен iрi аймақтардың табиғат ресурстарымен қамтамасыз етiлуiнде тек сандық емес, сапалық жағынан да үлкен айырмашылықтар байқалады. Ресурстармен қамтамасыз етiлу көрсеткiшi оның қорының мөлшерi мен өндiру, яғни қолданыс масштабының арақатынасына тең. Бұл жерде минералдық ресурстармен қамтамасыз етiлуi оның қазiргi қолданыстағы қарқынында барланған қорының қанша жылға жететiндiгiне қарай бағаланса, ал жер, орман, су ресурстары олардың қорларын жан басына шағумен есептеледi. Табиғат ресурстарымен қамтамасыз етiлу деңгейi мен оның сипатына қарай дүниежүзiнiң жекелеген аймақтары мен елдерiнiң бiр-бiрiнен елеулi айырмашылықтары бар.

Дүниежүзiнiң көптеген елдерi ғаламдық маңызы бар бiр немесе бiрнеше ресурс түрлерiнiң қорларына ие. Мәселен, Оңтүстiк-Батыс Азия елдерi аса iрi мұнай мен газ, Оңтүстiк Африка – алтын мен алмаз, Чили, Замбия, Қазақстан – мыс кенi, Аустралия, Гвинея, Ямайка – алюминий қорларымен көзге түстi. Тек бiрнеше мемлекетте ғана табиғат ресурстарының барлық түрлерi кездеседi деуге болады. Мысалға, Ресей, АҚШ, Қытай – минералдық, орман, су, жер, т.б. ресурстардың бiршама iрi қорларына ие. Сол сияқты Бразилия, Үндiстан, Канада, Аустралия мемлекеттерi бұлардан қалыс қалғанымен, табиғат ресурстарымен өте жақсы қамтамасыз етiлген. Әрбiр мемлекеттер үшiн олардың жер аумағында табиғат ресурстарының көптүрлiлiгi аса маңызды. Бiрақ табиғат ресурстарының болуы әрбiр ел үшiн қажеттi болғанымен, олардың дамып өркендеуi үшiн шарт емес. Экономикасының даму қарқыны жоғары жетiстiктерге жеткен, бiрақ өнеркәсiбiнiң дамуына қажеттi табиғат ресурстарымен қамтамасыз етiлмеген Жапония, Италия, Оңтүстiк Корея, Сингапур сияқты елдер бұған айқын мысал. Қазiргi дүниежүзiлiк шаруашылықтың күрделi жүйесi мен халықаралық еңбек бөлiнiсiнде көбiнесе дамыған елдер тұтынушы, ал дамушы елдер табиғат ресурстарын өндiрушi әрi сыртқы экспортқа шығарушы рөл атқаруда.

Дүниежүзiндегi жер қорының жалпы көлемi – 13,1 млрд. га немесе 131 млн км2 . Мұның тек 1/3 бөлiгi ғана ауыл шаруашылығына жарамды жер (4,8 млрд. га). Оның iшiнде планетамыздың топырақ ресурстарының 3/4 бөлiгi жылу және ылғал жетiспеушiлiгiнен өнiмдiлiгi төмендеп отыр. Ал өңделетiн құнды жер әлемдiк жер қорының тек 11%-ын ғана алып жатыр. Осы өңделген егiстiк жердiң негiзгi бөлiгi Еуропа мен Азияда, ал аз бөлiгi Оңтүстiк Америка мен Аустралияда. Егер жекелеген елдерге келсек, олардың iшiнде егiстiк жерiнiң көлемi жағынан АҚШ (190 млн. га), Үндiстан (166 млн. га), Ресей (130 млн. га), Қытай (93 млн. га), Аустралия (47 млн. га), Канада (45 млн. га), Бразилия (43 млн. га), Қазақстан (35 млн. га) және Украина (33 млн. га) көзге түседi.

Егiстiкпен бiрге ауылшаруашылық алқаптарына шабындықтар мен жайылым жердi де жатқызамыз. Олардың арақатынас көлемiне келсек, Еуропадан басқа құрлықтарда шабындықтар мен жайылымдар өңделетiн жерге қарағанда артық болып келедi. Әсiресе, Аустралияда бұл көрсеткiш 10 еседен астам. Сол сияқты Оңтүстiк Америка мен Африкада да басым дәрежеде. Бұл жерде шабындықтар мен жайылымдар көлемi жағынан Аустралия Одағы (415 млн. га), Қытай (400 млн. га), АҚШ (240 млн. га), Қазақстан (187 млн. га), Бразилия (185 млн. га) және Аргентина (142 млн. га) мемлекеттерi алда.

Жер ресурстары туралы алғашқы және ең ортақ түсінікті жер қоры туралы ұғым береді. Жер қоры деп шаруашылықта пайдалану түрі бойынша бөлінетін, қандай да бір аумақтың (ауданы бойынша шағын жерден бастап бүкіл жер бетіндегі құрғақ жерге дейін) шегіндегі барлық жерлердің жиынтығын түсінеді. Одан кеңірек келген кезде, ғаламшардың жер қорын әдетте 149 млн км2 немесе 14,9 млрд га деп бағалайды, бұл құрғақ жердің бүкіл ауданына сәйкес келеді. Бірақ дереккөздердің көпшілігінде оны, бірінші көрсеткіштен Антарктиданың және Гренландияның ауданын алып тастай отырып, 130–135 млн км2 , немесе 13–13,5 млрд га деп бағалайды.Осы сипаттас ең рас бағалаулар осының мәліметтері бойынша 19-кесте құрастырылған, БҰҰ-ның мамандандырылған ФАО1 ( ФАО (FAO – Food and Agriculture Organization) – БҰҰ-ның тамақтану, азық-түлік және ауыл шаруашылығы мәселелері бойынша ақпарат жинау және зерттеу мақсатында құрылған мамандандырылған мекемесі, үкіметаралық халықаралық ұйым. Орталығы Рим қаласында орналасқан) ұйымына тиесілі.

19-шы кестені талдау дүниежүзілік жер қорының өлшемдерімен ғана емес, құрылымымен де танысып шығуға мүмкіндік береді. Бұл ретте кейбір маңызды тұжырымдар жасауға болады.

Біріншіден, ауылшаруашылық мақсатындағы жерлердің дүниежүзілік жер қорының бар болғаны 37%-ын алып жатқандығы туралы тұжырым. Оның ішінде адамдарға қажетті азық-түлік өнімдерінің 88%-ының жеткізілуін қамтамасыз ететін, егістік дақылдар және көпжылдық дақылдар алып жатқан ең құнды жерлерге тек 11% келіп отыр. Әрине, жайылымдар да (оларға табиғи және жақсартылған жайылымдар мен шалғындар, мал жаю үшін пайдаланылатын егістіктер жатқызылады) маңызды рөлі ойнайды. Алайда, егістік жерлердің ауданынан екі жарым есе дерлік асып түсетін ауданы бар болып отырған кезде, жайылымдар бүкіл дүниежүзілік ауылшаруашылық өнімінің тек 10%-ын ғана беріп отыр.

Екіншіден, орманды жерлердің дүниежүзілік жер қорының бүкіл ауданының 32%-ы дерлігін алып жатқандығы туралы тұжырым. Әрине, бұл жерлердің маңызы – ең алдымен климат түзуші, су қорғаушы, орман шаруашылығы маңызы өте зор. Алайда, тұрғындарды азықтүлік өнімдерімен жабдықтауда (аңшылық жүргізу, балық аулау, мал бағу, аңшылық шаруашылығы, саңырауқұлақ, жидек теру және т.с. нәтижесінде) олардың рөлін әсіресе көмекші рөлі ретінде бағалауға болады.

Үшіншіден, өзге жерлердің жер қорының құрылымында орман жерлері секілді дерлік үлесті алып жатқандығы туралы қорытынды. ФАО қолданатын «өзге жерлер» термині кейбір түсініктемелерді қажет етеді, өйткені бұл санатқа өнімділігі әртүрлі және дәл осылайша, шаруашылықта пайдаланылуы әртүрлі болып келетін жерлер қосылады. Оған тұрғын (қалалық және ауылдық) үйлер салынған, өнеркәсіп және инфрақұрылым құрылыстарының (жолдар, арналар, әуежайлар) астындағы жерлер, тау-кен шығарудағы жерлер (карьерлер, шахталар, қазылған жыныстардың үйінділері) және т.б. жерлер кіреді. Әдебиетте осындай техногенді түзілімдер алып жатқан аумақтарды әртүрлі бағалаулар кездеседі, бірақ 2,5–3% болатын сан басым келеді. Бұл санның өзі-ақ өзге жер деп аталатындардың басым көпшілік бөлігі қандай да бір өзге санатқа келетіндігін куәландырады. Негізінен алғанда бұл өнімділігі аз және өнімсіз жерлер – адам тұрмайтын шөлдер, биік таулы жерлер, құздардың ашылымдары, мұздықтар және сулы нысандар алып жатқан аудандар және т.б.

Географиялық зерттеулер үшін бүкіл дүниежүзінің ғана емес, оның жекелеген ірі аймақтарының да жер қорының құрылымын зерттеу үлкен қызығушылық тудырады. Жоғарыдағы суретте көрсетілген мәліметтер салыстыру үшін бай материал беріп отыр. Мысалға, тұрғын үй, өнеркәсіп, көлік құрылыстары алып жатқан жерлердің, өңделетін жерлердің де үлесінің шетелдік Еуропада – әлемдік өркениеттің негізгі аймақтардың бірінде ең көп екендігі әбден заңды. Сондай-ақ жайылымдар үлесінің Австралияның жер қорының құрылымында, ормандардың үлесінің – Оңтүстік Америкада, ал өнімділігі аз және өнімсіз жерлердің үлесінің – Азияда, әсіресе зор екендігі де әбден табиғи құбылыс.

Әрине, жекелеген елдердің жер қорының өлшемдерін және құрылымын салыстырған кезде одан да көбірек айырмашылықтарды табуға болады. Бұл тұрғыдан алғанда егістік жерлер ең көп қызығушылық тудырады. Егістік жерлердің ең көп ауданына ие болып отырған елдер 20-кестеде көрсетілген. Бұл кесте осы елдердің жалпы жер қорындағы егістіктің үлесі көрсеткіші бойынша қаншалықты елеулі ерекшеленетіндігі туралы көрнекі түсінік береді. Осы көрсеткіштердің екіншісі бойынша «рекордшы» елдердің қатарына, Украинадан және Үндістаннан өзге, мұнда жердің жыртылуы 56–57% жететін Бангладеш және Данияда жатады.

Әлем аясында жайылымдардың ауданы бойынша Австралия (414 млн га), Қытай (400 млн), АҚШ (240 млн), Қазақстан (187 млн), Бразилия (185 млн), Аргентина (142 млн га) ерекше көзге түседі. Бірақ жер қорының құрылымында жайылымдардың үлесі әсіресе Қазақстанда (70%), Австралияда және Аргентинада (50–55%), ал бірінші ондыққа енбеген елдердің ішінен – Моңғолияда (75%) әсіресе зор болып отыр. Өзге жерлердің ауданы бойынша әлемде бәсекелестіктен тысқары бірінші орын Ресейге тиесілі (700 млн га). Оның ізінен Канада (355 млн га); Қытай (307 млн), Алжир (195 млн), АҚШ (193 млн) және Ливия (159 млн га) келе жатыр. Бірақ жер қорындағы осындай жерлердің үлесі бойынша Сахара шегінде орналасқан Ливия (91%) және Алжир (82%) барлығынан алда тұр. Жер қорының құрылымы және өлшемдері сипаттамасымен тағы бір өте маңызды мәселе – жер ресурстарымен қамтамасыз етілгендік туралы мәселе тікелей байланысты. Осындай қамтамасыз етілгендік көрсеткіші жан басына шаққандағы гектарлармен есептеледі.

2005 жылы жер шарының 6,4 млрд адамнан асып түскен тұрғындар саны және 13 млрд га болатын (дөңгелектеп алғанда) дүниежүзілік жер қоры кезінде аталған көрсеткіштің 2,0 га құрайтындығын есептеп шығару қиынға соқпайды. Бірақ осындай орташа көрсеткіш кезінде жекелеген ірі аймақтар арасында, әрине, айырмашылықтар болуға тиіс. Статистика жер ресурстарымен жан басына шаққанда қамтамасыз етілгендік бойынша аумағы бойынша ұлан-байтақ, бірақ салыстырмалы түрде аз қоныстанған Австралия (1 адамға 30 га) күрт көзге түсетіндігін куәландырып отыр. Оның артынан ТМД (1 адамға 8,0 га), Оңтүстік Америка (5,3), Солтүстік Америка (4,5), Африка (1,25), шетелдік Еуропа (0,9) және шетелдік Азия (1 адамға 0,8 га) келе жатыр. Жекелеген елдердің ішінен, Австралиядан өзге, жермен қамтамасыз етілгендіктің ең жоғары деңгейімен, мысалға, Ресей (1 адамға 11,4 га), Бразилия (5,2), Конго Демократиялық Республикасы (4,8), АҚШ (3,4), Аргентина (3,1), Иран (1 адамға 2,3 га) ерекшеленіп отыр.

Алайда, үлестік жермен қамтамасыз етілгендік көрсеткішінің бүкіл маңыздылығы кезінде, егістік жерлермен қамтамасыз етілгендік көрсеткіші одан бетер маңыздырақ. Бүкіл дүниежүзі үшін бұл көрсеткіш бүгінгі таңда орташа алғанда 1 адамға 0,20 га құрап отыр. Жекелеген аймақтар ішінен бұл көрсеткіш бойынша да Австралия және Мұхит аралдары (1 адамға 1,8 га) көзге түсіп ерекшеленіп отыр, одан кейін ТМД (0,8), Солтүстік Америка (0,6), Оңтүстік Америка (0,35), шетелдік Еуропа (0,25), Африка (0,22) және шетелдік Азия (1 адамға 0,13 га) келе жатыр. Жекелеген елдерге келетін болсақ, олардың арасындағы айырмашылықты (жекелеген мысалдармен) 21-кесте көрсетіп отыр.

Ресейдің жер қоры туралы кейбір мәліметтерді жеке келтіре кетейік. Жалпы алғанда жер қоры 1709 млн га құрайды, бұлардың ішінен 1100 млн га жуығы мәңгілік тоң аймағында орналасқан. 1990-шы жылдардың аяғында осы қордың құрылымында ауыл шаруашылығында пайдаланылатын жерлерге 13% (оның ішінде егістікке – 7,5%), орманды жерлерге – 61%, тұрғын үй, өнеркәсіп және жол құрылысының астындағы жерлерге – 2,2% келетін.

Мыңдаған жылдар болмаса, көптеген жүзжылдықтар бойында адамзат, бұл үшін ормандарды тегістей, жайылымдар мен шалғындарды жырта, құрғақ далаларды және шөлдерді суландыра және басқа да әрекеттер жасай отырып, өңделетін жерлердің, ең алдымен егістік жерлердің ауданын арттыруға ұмтылып келеді. Өзгеше айтар болсақ, өзге жерлер деп аталатын жерлерге баса көктеп кіру жүргізіліп отыр. Бұл жолда талай жетістіктерге қол жеткізіліп отыр. Мәселен, тек 1900– 1990 ж.ж. өзінде дүниежүзінде ауылшаруашылық жерлерінің жалпы ауданы екі есе артты. Алайда, тұрғындар саны одан жылдамырақ өсіп келеді және осының өзі-ақ егістік жерлермен үлестік қамтамасыз етілгендіктің қысқаруына деген үрдісті алдын ала анықтап отыр: егер 1950 ж. оның әлемдік көрсеткіші 1 адамға 0,48 га, 1990 ж. – 0,28 құраған болса, онда 2005 ж. – 1 адамға 0,20 га құрады.

Бірақ бұл – жан басына шаққанда есептегендегі қамтамасыз етілгендіктің төмендеп кетуінің тек бір ғана себебі. Екінші себеп жерлердің, топырақ жамылғысының өсіп келе жатқан деградациясынан тұрады.

Дүниежүзiлiк жер қорының құрылымы өзгеруде. Бiрiншiден, адамзат шаруашылыққа жарамды жер көлемiн ұлғайтуға құлшынуда. Көптеген елдер тың және тыңайған жердi ауыл шаруашылығына пайдалану үшiн көптеп игеруде. Халқы аса тығыз қоныстанған Жапония, Корея, Сингапур, Нидерланд, т.б. елдер өңделетiн жер аумағын жағалаудағы теңiз есебiнен ұлғайтуда. Екiншiден, ауыл шаруашылығының басты проблемасы жер қорының тозуына байланысты. Топырақ ресурстарының тозуына негiзгi себеп – жер эрозиясы. Малды табындап бағудан және су-жел эрозиясы салдарынан жылма-жыл 6-7 млн га жер ауыл шаруашылығына жарамды жер қорынан шығып қалуда. Батпақ пен сортаңға айналу себебiнен де 1,5 млн. га жер пайдалануға жарамсыз болып отыр. Қалалар мен өндiрiс орындарының өсуi, құрылыс пен жолдардың төселуi де табиғи жер қорының азаюына апарып соғуда. Әсiресе, қуаңшылық аймақтарда топырақ ресурсының құнарсыздануынан шөл аумағының ұлғаюы байқалып отыр. Мұның пайда болу себебi де адамның iс-әрекетiне байланысты, мәселен, орман-тоғайлардың кесiлуi, мал жайылымының шектен тыс пайдаланылуы, сондай-ақ алқаптардың дұрыс өңделмеуi, агротехникалық шаралардың жүзеге асырылмауы, т.б.

Екпе шөп жайылымы жайылымның бір түрі. Шөбі сирек өсетін жерлерге бұршақ пен астық тұқымдастарды көп жылдық не бір жылдық шөптермен араластырып егеді. Екпе жайылымда болған малдың әр гектардан алатын азық өлшемі, қорытылатын протеин мөлшері шабылған шөпті бергендегіден анағұрлым артық. Мысалы, сиырды екпе жайылымда жаю қорада ұстап азықтандырудан 3,5 есе арзан болады. Көпжылдық екпе жайылымға беде, тарғақ шөп, екпе бидайық, шалғындық қой көде, қылтықсыз арпабас, т.б. егіледі. Екпе шөп жайылымы суғармалы және тәлімі жерлерде жасалады. Екпе шөп жайылымын жасаудың негізгі бағыты – табиғи шалғындар мен жайылымдарды түбегейлі жақсартып, ол алқаптарда екпе шөп өсіру, суғару үшін жер асты суын пайдалану.

Жеке елдер бойынша ауыл шаруашылығында жұмыс істейтіндер саны (оның ішінде ЭБХ, яғни экономикалық белсенді халық) үлкен айырма жасайды. Мысалы, Батыс Еуропа елдерінде бұл көрсеткіш – 8%, АҚШ-та – 3%, Канадада – 4%, Ресейде – 14%, Қазақстанда – 40%- ға жуық болса, ал дамушы елдерде ол өте жоғары.

Жоғары дамыған елдердің көпшілігінде жер қорының біраз бөлігі ірі жер иеленушілердің – фермерлердің қолында шоғырланған. Оларға берілген орташа жер мөлшері – 40-50 га. Бірақ жердің басты қожасы – мемлекет. Мысалы, АҚШ-та жер қорының 1/4-і мемлекет меншігінде. Дамушы елдерде аграрлық қатынастар түрліше сипатты болып келеді. Азия мен Африканың бірқатар елдерінде жергілікті және сырттан әкелінген күрделі қаржыға негізделген ірі капиталистік шаруашылықтармен қатар феодалдық, тіпті ру-тайпалық қатынастары өлі сақталып қалған шаруашылықтар да көптеп кездеседі. Ал Латын Америкасы елдерінде жер қорының көпшілігін помещиктік шаруашылықтың негізін құрайтын ірі жер иеліктері – латифундиялар меншіктейді, оларға берілген орташа жер мөлшері – 2-3 мың га. Бұрынғы ТМД мен Шығыс Еуропа елдерінде меншіктің жаңа түрлері енгізілуде.

Аштық және адамзат денсаулығы. Ғаламшар халқының едәуір бөлігінің тоя және құнарлы тамақ ішпеуі адамзаттың үзбей жаңарып отыруына биологиялық және әлеуметтік тұрғыдан аса зор ықпал етеді, бұл фактордың адамзаттың өмір сүру салтына да, еңбек өнімділігіне де және т.б. әсері мол. Бес жасқа дейінгі балалардың тоя тамақ ішпеуі олардың денсаулығына зиян дене тұлғасының ғана емес, ақыл-ойының дамуын тежейді, ал кейін психикасына да әсер етеді. Дамушы елдерде жылына 100 мың бала жеген тағамында А дәрумені жетіспеуінен көз жанарын жоғалтады екен.

Кейбір сәбилер ана құрсағында жатып-ақ ауруға ұшырайды екен. Оның басты себебі – дұрыс қоректенбегендіктен жүкті әйелде пайда болатын анемия ауруы. Анемия – тағамда темір мен фолий қышқылының жетіспегендігінің салдары, ол қандағы гемоглобиннің азаюына, яғни қан аздыққа алып келеді. Мұндай ауруларда әлсіздік, шаршау, ентігу, жүрек соғуының жиілеуі, бас айналу сияқты науқастық белгілері пайда болады. Мүмкіндік болса бұл аурудан тез айығудың жолы бар: құрамында темір бар тағам түрлерін, ауру адамға жас көкеніс, жемісжидек, ет, бауыр және т.б. беріп, оның тағам рационын жақсартады. Ал, дамушы елдердің көпшілігінде мұндай тағамдар табу өте қиын мәселе. Адам өмірінің ұзақтығы ішетін тағамның сапасына көп байланысты.

Аштықтың себептерінде тарихи, экономикалық, әлеуметтікдемографиялық саяси және табиғи-климаттық астар бар. Дамушы елдердегі бүгінгі азық-түлік жағдайына: 1. Аштық проблемасы дамушы елдердің мешеулік проблемасымен өте тығыз байланыста. Материалдық өндірістің басқа салалары сияқты ауыл шаруашылығы да бұл елдерде қазіргі ғылыми және техникалық деңгейден көп төмен жатыр. Жеткілікті мөлшерде техника, минералдық тыңайтқыштар пайдаланылмайды, жер суару жүйелері қолданылмайды. Егін шаруашылығы, әсіресе оның азық-түлік секторы, тауар-ақша қатынастарына онша тартылмаған. 2. Дамушы елдердегі халық санының өсуін бақылауға алмау аштықтың асқынып кетуіне көп ықпал етіп отыр. 3. Экологиялық дағдарыстардың зардабын да елемеуге болмайды, мысалы, Африкада топырақ экологиясының салдарынан көптеген жер тақырға айналды. Ондай жағдай қазір Африканың 150 млн. халқы бар 30 мемлекетінің басына төнді. Ғаламдық азық-түлiк бағдарламасын шешуде: аштыққа ұшыраған елдер, тамақтанудың толық және үйлесiмдi құрамына жетуге ұмтылатын елдер, азық-түлiктiң молшылығына жеткен және тамақ өнiмдерiн артық тұтынумен күресушi елдердiң бiрiккен iс-әрекеттерi қажет. Алдыңғы қатарлы жаңашыл әдiстердi пайдалану, өнiмнiң шығымдылығын көтеру, мал тұқымдарының жаңа сорттарын кеңiнен енгiзу, мелиорация жұмысын жүргiзу, минералдық тыңайтқыштарды орнымен пайдалану, мұхит байлығын кеңiнен пайдалану мiндеттерi тұр.

Адамзат денсаулығы қазіргі кезде экологиялық жағдайларға тікелей қатысы бар.

Авторлық сілтеме:
Мазбаев О. Б., Увалиев Т. О. Дүниежүзінің табиғат ресурстары географиясы: Оқулық. — Алматы: ЖШС РПБК «Дәуір», 2013 ж. 244 бет

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *