Жала жабу және қорлау: қылмыстық-құқықтық түсінігі

Қылмыстық заң қорлауды басқа адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін әдепсіз түрде кемсіту екенін атап көрсеткен. Қылмыс объектісі адамның ар-намысы мен қадір қасиеті. Объективтік жағынан қылмыс адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін әдепсіз түрде кемсіту әрекетімен сипатталады. Кемсіту: ауызша, жазбаша не белгілі бір әрекет арқылы көрінеді. Әдепсіз түрде кемсіту әртүрлі әрекеттер арқылы көрініп, балағаттау, тіл тигізу, ұрып-соғу, әдепсіз сөздермен тілдеу т.б. сияқты моральға, адамгершілікке жатпайтын әдепсіз әрекеттер арқылы жүзеге асуы мүмкін. Қылмыс құрамы формальдық қылмыс құрамына жатады, сондықтан, жәбірленуші адамды қорлайтын әдепсіз әрекеттер орын алған уақыттан бастап аяқталған қылмыс деп саналады. Субъективтік жағынан қылмыс тікелей қасақаналықпен жүзеге асады. Яғни кінәлі адам өз әрекеті арқылы басқа адамның ар-намысын, қадір-қасиетін әдепсіз түрде кемсітетінін сезеді және оның жүзеге асуын тілейді.Қылмыс субъектісі — есі дұрыс, он алты жасқа толған адам. Қылмыстық кодекстің 130 бабының 2-ші тармағы көпшілік алдында сөз сөйлегенде не көпшілікке тартылатын шығармада, не бұқаралық ақпарат құралдарында қорлау әәрекеттерін саралап, жауаптылық тағайындаған [3].

Заңгерлік көзқарас тұрғысынан алғанда, қорлау – сөйлеуші тарапынан тілдік актіде адресатты, яғни тұлғаны қорлау, абыройын төгу, кемсіту ниетін көздеп, адресатқа өте дөрекі, балағат, боқтық т.б. инвективті лексиканың (Инвективті лексика — латын тілінен алынған: invektiva «балағаттау» деген мағынаны білдіреді) айтылу үдерісі.

Кез келген тілдік қорды әдеби нормативтік лексика және әдепсіз, балағат лексика құрайды. Алайда әдеби нормативтік лексика өз қолданысы барысында қорламайды, ал әдепсіз, балағат лексика өз қолданысы кезіндетұлғаны қорлайды деген түсініктің болмауы керектігі юрислингвистика саласы ғалымдарының еңбектерінде (мысалы, Ю.Бельчиков, В.И.Жельвис т.б.) қарастырылған. Заңгерлік тәжірибеде әдеби нормативтік лексиканың да контекстік я түрлі жағдаяттық қолданысында тұлғаны қорлайтын лексика болып табылып, ал балағат лексиканың контекстік я түрлі жағдаяттық қолданысына қарай тұлғаны қорлайтын лексика болып табылмаған кездері орын алған. Балағат, боқтық т.б. инвективті лексиканың айтылу жағдайын қорлау ретінде тану үшін, ең алдымен, сөйлеушінің нақты қорлау ниетін көздегені анықталуы тиіс.

Ал қорлау ниетінің көзделуі инвектордың (яғни, қорлаушының) сол балағат сөздер орын алған қақтығысты жағдаятта (конфликтіде) бастамашы болуымен анықталады, және қорлау ниетінің көзделуі көп жағдайда спонтанды (аяқасты, дайындалмаған түрде) сипатта жүзеге аспайды. Осы сияқты балағат лексика орын алған коммуникативтік қақтығысты интерпретациялық талдау кезінде макроконтексті сығымдап талдай келгенде, инвектордың әдейілеп сол ұрысты тұтандыруға ықпал етіп сөзқосуы, яғни бастамашысы болу жағдайы оның алдын ала даярланып,тұлғаны қорлау ниетін көздегенінен хабардар етеді [2]. Жалпы жала жабу-басқа адамды ұрып, оның беделіне зиянды әсер ететін жалған ақпаратты тарату. Басқа адамдарға қатысты сөйлесуге немесе итермелеуге әуесқойлары бас бостандығынан айырылып, түрмеге түсуі мүмкін. Дұрыс емес ақпаратты ауызша ғана емес, жазбаша немесе баспа түрінде де таратуға болады. Мұндай әрекеттер де жала жабу деп аталады. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 131-бабында сипатталғандай, қорлауды жала жабудан ажырата білген дұрыс. Ауыр қылмыстық құқық бұзушылықтармен бірге жүріп жатқан жала жабу- қиын жағдай. Құқық бұзушылықтың мұндай нысаны бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Бұл жағдайда қылмыстық құқық бұзушылық қауіпті болып саналады,өйткені ол жеке басын қадір-қасиеті мен абыройынан айыруға бағытталғандықтан, қадір-қасиет мен абыройәрбір адамның ажырамас жеке құқығы. Жеке құқыққа қолсұғушылыққа заңмен тиым салынғаны бнлгілі. Теріс сипаттағы кез келген қате ақпарат адамға зиян келтіреді. ҚРҚК-де жала жабу басқа адам туралы жалған ақпаратты бір бөтен адамға беру ретінде қарастырылады.

Жалған ақпарат алған адам ретінде отбасы мүшесі, жәбірленушінің танысы немесе жұмыс жөніндегі қызметкер болған болуы мүмкін.Бұл жерде оның маңызы жоқ. Маңыздылығы — жала жапқыш берген әңгімесінің нәтижелерін болжай алмайтындығымен қауіпті. Қауіптілігі – жала жапқан адам өзі таратқан өсектерінің таралуын тоқтатажәне әсер ете алмайды. Әсер ете алмағандық өсекті «тыңдаушылардың» шеңберін едәуір кеңейте алады және оны тоқтатуды алдын ала болжау мүмкін емес. Жала жабуда бөтен адамның ар-ожданының бұзылуыжәне тыңдаушылардың қанша және қандай жерде айтылғаны маңызды емес [4].

Өзіміз білеміз, жеке адамның ар-намысы мен қадір-қасиеті азаматтыққұқықтық, сондай-ақ қылмыстық-құқықтық тәртіппен қорғалады. Бұл ретте басқа мән-жайлар болмаған кезде ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау туралы талап қою бойынша азаматтық іс бойынша шешімнің күшін жою қылмыстық іс қозғаудан бас тарту үшін негіз бола алмайды. Қорлау мен жала жабу арқылы кез келген адам оның өзіне қатысты таратылатын мәліметтердің (жас, жан күйзелісі және т.б.) мәні мен мәнін қабылдау және түсіну қабілетіне қарамастан жәбірленуші бола алады. Жала жабу бір және бірнеше адамдар туралы көрінеу жалған мәліметтерді таратуда болуы мүмкін. Заңға сәйкес жала жабудан жәбірленуші әрдайым «басқа» адам болып табылады.

Құрамның ерекше белгілері кінәлі адамның тарататын мәліметтерін сипаттайды: олар басқа адамның жалған және бүлікшіл болуы тиіс. Таратылатын мәліметтер жататын уақытта шындығында орын алмаған фактілер немесе оқиғалар туралы пікірлер шындыққа сәйкес келмейтін (көрінеу жалған) мәліметтер болып табылады. Бұл мәліметтер тек өткен немесе қазіргі фактілерге ғана қатысты болуы мүмкін; болашақта туындауы мүмкін масқара фактілер туралы ойлану жала жабу құрамын құрамайды. Жала жабу кезінде таратылатын мәліметтер егжей-тегжейлі не жалпы сипатта қандай да бір нақты фактіні сипаттауы тиіс, бұл ретте олар оқиғаға тікелей көрсете алады немесе ол туралы жанама ақпарат болуы мүмкін. Белгілі бір жалған фактіге нұсқау жоқ жалпы сипаттағы өтініштер (мысалы, «ұры», «алаяқ», «пара алушы», «оңбаған» және т.б. сөздері) жала жабу құрамын құрмайды. Шағым беру және дау айту үшін заңдарда белгіленген өзге де сот тәртібі сот шешімдері мен үкімдерінде, алдын ала тергеу органдарының қаулыларында және басқа да іс жүргізу немесе өзге де ресми құжаттарда көзделген. Белгілі сот қайраткері А. Ф. Конидің пікірінше, бір адамға жала жабу да қауіпті екенін көрсетті. «…жала жабуда — адам әңгімесінің нәтижесінде… жала жапа шегеді деп болжай алмайды. Сол себепті жала жабу — бөтен ар-намысты өртеу…». Жала жабу қылмыстық құқық бұзушылығының себептері әртүрлі болуы мүмкін, ол кек алу, қызғаныш, қызғаныш (т.б.) сияқты адамның ішкі «күйзелісін» қамтуы мүмкін.

Жала жабу кезінде таратылатын мәліметтер көрінеу жалған, яғни ойдан шығарылған, шындыққа сәйкес келмейтін болуы тиіс. Осыған байланысты, мас күйінде бола тұра, жәбірленуші туралы объективті дұрыс мәліметтерді тарату жала жабу құрамдарын құрмайды. Мәліметтер сондай-ақ олар жәбірленушінің ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін немесе оның беделін түсіретін жағдайда жала жабу болып табылады. Бұл мәліметтер сапасы бағалау болып табылады және оны тәжірибеде белгілеу кейде белгілі бір қиындықтарды тудыруы мүмкін. Өйткені моральдық нормалар бірыңғай емес. Олар тұлғаның әлеуметтік мәртебесіне, оның қызмет жағдайы мен кәсіби қатыстылығына, оның саяси көзқарастары мен дінге қарым-қатынасына және басқа да факторларға байланысты болуы мүмкін. Әрине, қоғамның ресми моралы бар.

Бірінші және екінші деңгейдегі моральдық нормалардың барлық қарамақайшылықтары кезінде оларды салыстыру жекелеген нормалардың белгілі бір сәйкес келуі бар деген қорытындыға әкеледі және бұл жағдайда қандай да бір жалпыадамзаттық моральдық қағидаттар туралы айтуға болады. Бұл жалпы моральдық қағидаттарадамның сол немесе өзге әлеуметтік топқа тиістілігімен елеулі түрде түзетілуі мүмкін. Мәселен, қылмыстық әлемде бірыңғай мораль жоқ. Қарақшылық және тіпті адам өлтіру осы ортада ұстанатын мораль болып табылмайды, ал зорлағаны үшін соттылық мұндай қылмыскерді қуғынға айналдырады,оған қатысты әрбір сотталған адам бас бостандығынан айыру орындарында оған кез келген дене және адамгершілік азап шегуге «құқық» алады.

Жалпы жала жабу бір адамға жала жабу мәліметтері хабарланған сәттен бастап аяқталған болып табылады. Азаматтың немесе заңды тұлғаның қолданылып жүрген заңдарды бұзғаны, адал емес әрекет жасағаны, жеке, қоғамдық немесе саяси өмірде дұрыс емес, әдепсіз мінез-құлық, өндірістік-шаруашылық және кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру кезінде жосықсыздығы, азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетін немесе азаматтың не заңды тұлғаның іскерлік беделін түсіретін іскерлік әдепті немесе іскерлік айналым дәстүрлерін бұзу туралы тұжырымдары бар мәліметтер бүлдіретін болып табылады [5]. Қарап отырсақ, Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінің 130-131 баптары жала жабу мен қорлау қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық жүктеп, материалдық және моралдық жағынан да жауаптылық жүктейді екен. Сондықтан, жала жабуға да қорлауға да қылмыстық заңдылықтар бойынша тыйым салынған. Тыйым салынған құқық бұзушылыққа жол бермеу-әркімнің міндеті болып қалмақ.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *