Салықтардың экономикалық мәні

Қазіргі таңда ҚР-ның экономикасын жетілдіруде бюджетке түсетін салықтар мен міндетті төлемдердің алғашқы орын алатыны сөзсіз. Кез-келген мемлекеттің экономикасының даму болашағы көп жағдайда әрекет етуші экономикалық саясат пен салық заңдылығында мүмкін болатын қол жеткізілген салықтық түсімдер деңгейімен салық жүктемесінің шекті деңгейі арқылы анықталады. Салықтар мемлекеттің өмір сүруінің негізгі қайнар көзін білдіретіндіктен, ол барлық нормативтік – құқықтық актілерге енгізілген ұйғарымдардың толық орындалуына мүдделі болады. Салықтық бақылау салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді бюджетке жинауды қамтамасыз ету құралы және мемлекеттік бақылаудың неғұрлым ұйымдастырылған түрлерінің бірі ретінде көрінеді.

Кейбіреулер салықты ерік берілген тонау деп түсінеді. Кіші және орта бизнеспен айналысатын кәсіпорындар, жеке меншік фирмалар, заңды және жеке тұлғалар және тағы басқалар, «Салықты» мемлекеттің ашық түрдегі тонауы деп түсінеді. Яғни, олар тапқан табысын жасырып салықты өте аз мөлшерде төлеуге тырысады. Осыған байланысты бюджетте ақшаның жетіспеушілігі пайда болады. Ал шын мәніне келетін болсақ «Салық» бұл мемлекеттің бюджетін құрайтын негізгі қаржы. Егер салықты әр бір заңды және жеке тұлғалар өз уақытында бюджетке толығымен аударып отырса, онда мемлекетіміздің бюджетінде ешқандай ақшаның жетіспеушілігі болмайды. Кірісіміз бен шығынымызды ой елесінен өткізгенде оның қаншалықты жауапкершілік жүгін артып отырғанын жақсы түсінеміз. Қазіргі кездегі салықтардың маңызы мен рөлі мемлекеттік органдарды қаржы ресурстарымен қамтамасыз етумен шектелмейді. Салықтар ұлттық табысты мемлекеттендірудің басты құралы. Салықтар экономикалық белсенділікті арттырудың, ұдайы өндіріс процесіне әрекет етудің басты бір тұтқасы ретінде жаңа бір сипатқа ие болуда. Салықтың ставкалары нақты кірістің деңгейімен, несиенің процентімен, амортизациялық ставкасының проценті мен және басқа экономикалық нормативтермен байланысты болуы керек. Мемлекет халықтың алдында өзінің міндеттемесін орындай отырып аса көп салық салуды жібермеуі керек. Адамзаттың тарихында бірде – бір мемлекет салықсыз өмір сүрген жоқ. Салық тәжірибесі салық салудың негізгі принципін ойға салады: алтын жұмыртқа беретін тауықты союға болмайды. Басқаша айтқанда, «қаржы — қаражатының шығындарды өтеуі үшін керектігі қаншама зор болса да салықтар төлеушілердің шаруашылық саласына құштарлығын жаппау керек. Салық салудың басқа принциптеріне қарағанда салық төлеудің міндеттілік принципіне ерекше көңіл аударған жөн. Ол салық төлеушілерді күдіктендірмеуі керек. Айыппұл және санкция жүйесінде елдің қоғамдық пікірі мынандай болуы керек: — төлеушілік немесе уақытында төленбеген салықтың пайдасы аздау болса, уақытында және міндеттемесін адал орындағандардың пайдасы көп болуы керек.

Әрбір мемлекет өзінің салық жүйесін жалпы экономикалық даму деңгейіне байланысты құрайды. Ал басқа жағынан алып қарасақ, тиімді, нәтижелі, мықты салық жүйесі экономиканың даму деңгейін сипаттайды.

Салық жүйесі — мемлекетте саяси — әлеуметтік, экономикалық шарттар әсерінен қалыптасқан салықтардың өзара байланысты жиынтығы. Ол салықтарды құру және алудың нақты әдістерін, яғни салықтың элементтерін белгілейтін мемлекеттің сәйкес заң актілеріне негізделеді. Салықтың тағы бір өзіне тән ерекшелігі оларды мемлекет тарапына тарту кезінде қандай мақсатқа алынатындығы туралы айтылмауы. Олар мемлекет қаржысына – бюджетке тағы басқа қорларға айналмас бұрын ақша қаражаттары қорлары ретінде қалыптасады. Осы ақша қаражаттары қорларының жиынтығы қаржылар болып табылады және олар әр түрлі қоғамдық, мемлекеттік мұқтаждықтарды қанағаттандыруға жұмсалады.

Салықтар — шаруашылық жүргізуші субъектілердің, жеке тұлғалардың мемлекет пен екі арадағы мемлекеттік бюджет арқылы жүзеге асырылатын, қаржы қатынастарын сипаттайтын экономикалық категория. Салықтың экономикалық мәні мынада: салықтар шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халық табысының қалыптасуындағы қаржылық қатынастардың бір бөлігін білдіреді. Сондай — ақ шаруашылық жүргізуші субъектілермен халық табысының белгілі бір мөлшерін мемлекет үлесіне жинақтап, жиынтықтардың қаржылық қатынастарын көрсетеді.

Салықтардың атқаратын қызметтері. Қоғамдағы салық қызметтерін қарастыратын болсақ, онда салықтардың мемлекеттік табыстарды бөлу және қайта бөлудің құндық құралының әлеуметтік мәнін бірінші орынға қоямыз. Сонымен бірге, тәжірибе деңгейінде қарасақ, салық салу тек бірнеше қызмет атқарады, оның әрқайсысында салықтардың мәні ашылып отырады. Аталған қызметтер бір – бірімен тікелей өзара байланысты болып бір жүйені құрайды. Салықтар төмендегідей қызмет атқарады: — фискалды (тіркелген) немесе жұмылдыру қызметі; — қайта бөлу қызметі; — реттеуші қызметі; — ынталандыру қызметі; — шектеу қызметі; — бақылап – есептеу қызметі.

Енді осы салық қызметтеріне жеке-жеке тоқталатын болсақ, онда салықтың бірінші қызметі – фискалды немесе бюджеттік қызметі. Фискалды қызмет салық салудың негізгі қызметі болып табылады. Салықтардың негізгі мәні осы қызметте көрінеді.

Бұл қызмет арқылы мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлімі құрылып, салықтың қоғамдық міндеті артады. Себебі, салықтар мемлекеттік бюджеттің кірісін топтастыра отырып, әлеуметтік, әскери – қорғаныс, әлеуметтік табиғатты сақтау үшін және тағы басқа да шаралардың іске асуын қамтамасыз етеді.

Қайта бөлу қызметі арқылы түрлі субъектілер табысының бір бөлшегі мемлекет пайдасына өтеді. Бұл қызметтің іс — әрекетінің көлемі ішкі жалпы өнімді салықтың алатын үлес салмағы арқылы анықталады. Соңғы жылдардағы мәліметтер бойынша ҚР-ның ішкі өніміндегі салықтардың үлес салмағы 70 % — дан көбірек болып отыр. Бұл экономикасы дамыған басқа елдерден әлдеқайда жоғары. Еліміздегі мемлекет мүддесі үшін қаржы көздерін орталықтандырудың бір аймағы осы.

Реттеуші қызметі — салықтың ең негізгі қызметі болып табылады. Осы қызмет арқылы салықтар ел экономикасына өз ықпалын енгізеді, яғни салықтық реттеу жүзеге асырылады. Салықтық реттеудің ең негізгі мақсаты — өндірістің дамуына ықпал ету. Салық түрлері, салық ставкалары, салық жеңілдіктері, салық әдістері салықтық реттеудің тетіктері болып саналады.

Жоғарыда көрсетілген салықтық реттеудің тетіктері тек қана өндірістің дамуын реттеп қана қоймайды. Сонымен қатар ақша және баға саясатын, шетелдік инвесторларды ынталандыру, шағын және кіші кәсіпкерлікті дамыту жұмыстарын жүзеге асырады. Әрине, салықтың реттеу тетіктері тиімді қызмет атқару үшін, олардың басқа да экономикалық тетіктермен тығыз байланыста болуы қажет. Салықтық реттеуде салық ставкалары мен салық жеңілдіктерінің алатын орны ерекше. Себебі, ғылыми негізделмеген, шектен тыс жоғары қойылған ставкалар кәсіпкерлердің ынтасын төмендетіп, өндірістің ынтасын төмендетіп, өндірістің қарқынын бәсеңдетеді, ал шектен тыс төмен қойылған ставкалар салық төлеушілердің жауапкершілігін азайтып, өндірістің төмендеуіне және мемлекеттік бюджет кірісінің азаюына әкеліп соқтырады. Осы сияқты салық жеңілдіктерінің де тиімсіз жағы және тағы бар. Дамыған елдердің тарихынан салық ставкалары жөнінде мынаны байқауға болады: а) егер төленетін салық мөлшері салық төлеушінің табысының 50 % — нан асып кетсе, онда ол өндірістің тоқтап қалуына соқтырады; ә) егер салық мөлшері салық төлеуші табысының 45-50 % аралығында болса, онда жай, ұдайы өндіріске әкеледі; б) егер салық мөлшері салық төлеуші табысының 35-40 % мөлшері аралығында болса, онда ұдаймалы өндіріске әкеледі.

Салықтың келесі қызметі ынталандыру қызметі. Бұл қызмет жеңілдіктер жүйесі арқылы және салық салу объектісінің жеңілдік жасаушы белгілерімен үйлестірілген преференциялар мен ерекшеліктер арқылы іске асырылады.

Шектеу қызметі, мемлекет салық саясаты арқылы кейбір өндіріс түрлерінің дамуын тежейді немесе шектейді. Мысалы, мемлекеттің өз протекционистік экономикалық процестердің дамуы үшін, салықтық ауыртпалықтарды бекіту арқылы кедергі келтіруге бағытталады. Ол жоғарғы салық мөлшерлемелерінің енгізілуімен көрінеді (мысалы, сауықхананың табыс салығына 90 % мөлшерде салық салынады). Сонымен бірге, қолданылатын ресурстарды қайта қалпына келтіру үшін қаражаттардың жинақталуына арналған салықтың қайта өндіру ішкі қызметін де бөліп көрсетуге болады. Бұл қызмет минералды шикізат базасын қайта өндіруге, суға арналған төлемдерге шегерімдер арқылы жүзеге асады.

Бақылап-есептеу қызметі, мұнда кәсіпорын мен тұрғындар топтарының, қаржы қоры көлемінің табысын есептеуді жүзеге асырады. Салықтар арқылы мемлекет ұйымдармен азаматтардың қаржы – шаруашылық қызметі және табыстар мен шығыстар көздеріне бақылау жүргізеді. Салық сомаларының ақшалай бағалануы арқылы табыс көрсеткіштері мен мемлекеттің қаржылық ресурстарға мұқтаждығы салыстырылуы мүмкін. Бақылау қызметі арқылы салық жүйесінің тиімділігі бағаланып, қаржының ағымдар мен іс — әрекеттердің түрлері қамтамасыз етіледі. Сонымен қатар, салық салудың бақылау қызметі арқылы салық жүйесі мен бюджет саясатына өзгерістер енгізудің қажеттілігі анықталады.

Сонымен, Қазақстан Республикасындағы салық төлеушілер мыналар болып табылады: 1. Кез – келген ұйымдық құқылы формадағы кәсіпорындар мен бірлестіктер және ұйымдар: а) Қазақстан Республикасының заңдары бойынша заңды ұйым болып табылатындар; ә) басқа мемлекеттердің заңдарымен заңды ұйымдар болып табылатындар, бірақ біздің Республикада заңды ұйым ретінде тіркелмегендер. Бұлар үшін салықтарды филиалдары, оқшауланған бөлімшелері немесе тұрақты өкілдері төлейді. 2. Қазақстан Республикасының азаматтары, шетелдік азаматтар және азаматтығы жоқ адамдар. 3. Қазақстан Республикасы заңдарында белгіленген басқа да салық төлеушілер.

Азаматтар жыл көлемінде әр түрлі, жұмыс қызметтерден алған кірістері жайында өздерінің тұрғылықты жерлеріндегі салық инспекцияларына жыл бойы алған кірістердің нақтылы көлемі көрсетілген, декларацияны 1 — ші сәуірден кешіктірмей өткізулері керек.

Салық жеңілдіктері. Салық жеңілдіктері – төлем қабілетін, қоғамдық өндіріске қатысу және басқа да факторларды ескеріп заңмен қарастырылған жалпы ережеден шығару. Салық жеңілдіктері – заңға сәйкес салық төлеушіні біртіндеп немесе салық төлеуден түгел босату.

Салық жеңілдіктерін бірнеше белгілер бойынша топтауға болады: 1. Салық субъектілері бойынша жеңілдіктер. Салық төлеушілердің өзіне салықтық жеңілдіктері беріледі. Жеке тұлғалардың мүлік салығында мерзімді қызметтегі әскери қызметшілер мерзімді қызметтен өту кезеңінде салық төлеуден босатылады. 2. Салық объектісі бойынша жеңілдіктер. Бұл жерде салық салу объектілеріне жеңілдік беріледі. Мысалы: көлік құралдары салығында мамандандырылған медициналық көлік құралдары салық төлеуден босатылған. 3. Салық базасы бойынша жеңілдіктер. Мәселен, жеке табыс салығы бойынша салық базасына мемлекеттік бағалы қағаздармен және агенттік облигациялармен жасалған операциялардан түскен табыс қосылмайды. 4. Салық ставкасы бойынша жеңілдіктер. Корпорациялық табыс салығында салық төлеушілер негізінен 30 пайыздық ставка бойынша салық төлесе, негізгі өндіріс құралы жер болып табылатын салық төлеушілер 10 пайыздық ставка бойынша салық төлейді. 5. Салық кезеңдері бойынша жеңілдіктер. Мәселен, ҚҚС – ғы бойынша салық кезеңі – күнтізбелік ай болса, ал ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші заңды тұлғалар үшін салық кезеңі бір жыл болып табылады. 6. Салықты есептеу тәртібі бойынша жеңілдіктер. Шағын бизнес субъектілерінің белгілі бір бөлігі оңайлатылған декларация негізінде салық төлейді. 7. Салық төлеу тәртібі бойынша жеңілдіктер. Мәселен, шағын бизнестің кейбір субъектілері салықты бір жолғы талон немесе патент негізінде төлейді.

Салық жеңілдіктерінің мазмұнын былайша баяндауға болады: Біріншіден, салық төлеуден босату жөніндегі жеңілдіктер. Салықтың түрі бойынша салық төлеушілердің жекелеген тұлғалары салық төлеуден босатылады. Мәселен, жер салығын иелігінде жер учаскесі бар тұлғалар төлеуі тиіс. Ал, Ұлы Отан соғысына қатысқандар, мүгедектер жер салығын төлеуден босатылады. Мұнда мемлекеттің әлеуметтік саясаты жүзеге асырылады, яғни мемлекет әлеуметтік топтардың жекелеген түрлеріне салық төлеуде жеңілдіктер қарастырылған. Екіншіден, салық мөлшерін төмендету арқылы жасалатын жеңілдіктер. Бұл негізінен үш бағыт бойынша жүзеге асырылады: — салық төлеушілердің кейбір санаттарына немесе мүліктердің жекелеген түрлеріне қатысты төмендетілген салық ставкаларын белгілеу. Мәселен, корпорациялық табыс салығын төлеушілер үшін 20 пайыздық салық ставкалары бекітілген, ал негізгі өндіріс құралы жер болып табылатын салық төлеушілер үшін 10 пайыздық салық ставкасы берілген, яғни мұнда мемлекет ауыл шаруашылық өнімдерін өндірушілерге салық жеңілдіктерін қарастырған; — салық салу кезінде мүліктердің белгілі бір түрін есепке алмау, немесе кейбір мүліктер салық салынуға жатпайды. Үшіншіден, салық төлеудің мерзімін ұзарту. Бұл салық төлеушілердің материалдық жағдайы қиындағанда немесе кездейсоқ оқиғаларға сәйкес берілетін салық жеңілдіктері ретінде қарастырылады.

Салық элементтері

Қандай да бір механизмнің құрамында бірнеше тетіктер және элементтер болады. Салық салу механизмінде сол сияқты белгілі бір салық элементтерінен құралады. Жалпы қабылданған ережелер бойынша салық төлеушілер мен салық салудың келесі элементтері анықталған жағдайда ғана салық белгіленген болып есептеледі: — салық субъектісі немесе салық төлеуші. Ол заң жүзінде салық төлеудің міндеттілігі жүктелген тұлға, алайда нарықтық механизм арқылы салық ауыртпалығы басқа тұлғаға – салықты алып жүрушіге қойылуы мүмкін; — салық төлеуші – соңғы немесе өз табысынан салықты нақты төлеуші; — салық салу объектісі – мүлік, табыс, пайда, өткізілген тауарлардың (атқарылған жұмыс, көрсетілген қызмет) құны немесе салық төлеушіде салық төлеу міндеттілігін туындататын құндылық, сандық және физикалық сипаты бар басқа да экономикалық негіздеме; — салықтық кадастр – салық салуға жататын объектілер тізімі. Олардың негізінде салық салу объектісінің анықталған категориясынан орташа кіріс нормасы анықталады; — салықтық база – салық салу объектісінің құндылық, физикалық және т.б. түрдегі сипаты; — салықтық кезең – бухгалтерлік есеп тіркемелерінен алынған мәліметтерінен және салық салуға жататын немесе салық салумен байланысты болатын объектілердің құжатты түрде расталған мәліметтерінен туындаған салықтарды есептеуге негіз болатын уақыт аралығы; — салық мөлшерлемесі – (квота – бөлшек, жалпы зерттелетін процестің жартылай көрсеткіші) салық базасының өлшем бірлігіне процентпен немесе абсолютті сомамен белгіленіп, салық базасының өлшем бірлігіне салық есептеулерінің шамасын білдіреді; — салық ақысы – жалпы салық объектісіне есептелген салық сомасы; — салық иммунитеті – артықшылығы бар қызметті жүзеге асыратын тұлғалардың салық төлеу міндетінен босатылуы (мысалы, дипломатиялық корпус); — салықты есептеу тәртібі – нормативті құжаттарға сәйкес салық сомасын есептеу және ұстап қалу тәртібі; — салықты төлеудің тәртібі мен мерзімі – заңмен белгіленген салық мөлшерлемесі мен мерзімдерінің күшіне енген шектері; — салықтық жеңілдіктер – салық төлеушінің салық міндетінен босатылуы немесе салық сомасының белгілі бір мөлшерде азайтылуы. Салықтық жеңілдіктер заңды түрде бекітіледі, бірақ өкілетті мемлекеттік орган және салық төлеушілер арасындағы келісім шарт нәтижесінде де жеңілдіктер болуы мүмкін.

Салық салуды жүзеге асыру негiзi болып салық механизмiнiң қызмет етуiн жүзеге асыру немесе оны ұйымдастыру болып табылады. Салық механизмi мынандай салық элементтерiнен құралады: 1. Салық субъектiсi дегенiмiз – заң бойынша салық төлейтiн заңды және жеке тұлғалар. 2. Салықты тасушы (носитель) – ол жеке тұлғалар, яғни салық ауыртпалығын көтеретiн жеке тұлғалар. 3. Салық объектiсi – салық салу объектiсi болып табыс, мүлiк, айналым, бағалы қағаздармен жасалатын операциялар, қосылған құн, табыс ресурстарын пайдалану т.б. жатады. 4. Салық көзi – салық төленетiн табыс. 5. Өлшем бiрлiгi – салық объектiсiн өлшеу бiрлiгi. 6. Салық ставкасы – өлшем бiрлiгiнен алынатын салық мөлшерi. Салық ставкасының түрлерi: а) пропорционалдық б) прогрессивтiк в) регрессивтiк. Пропорционалдық ставка дегенiмiз – салық салу объектiсiнiң өсуiне байланысты емес тұрақты бiр мөлшерде белгiленген ставкалар. Прогрессивтiк ставка – салық объектiсiнiң өсуiне қарай өсiп отыратын ставка. Регрессивтiк ставка – салық объектiсiнiң өсуiне қарай ставкасы кемитiн ставка. 7. Салық оклады – салық төлеушiлердiң бiр салық объектiсiнен төлейтiн сомасы. 8. Салық жеңiлдiктерi – салық төлеушiнi түгел немесе бөлшектеп салықтан босату салық төлеу мерзiмiн ұзарту, салық ставкасын азайту жатады. 9. Салық төлеу мерзiмi – салық төленетiн белгiлi бiр уақыт салық мөлшерiне байланысты белгiленген заңға сүйене отырып, салық органдары белгiлейдi. 10. Салықтық төлемдер мен салық органдарының құқығы – салық туралы заңды орындау. 11. Салық туралы шаралар (санкциялар): а) салықтан жалтарылу б) дұрыс есептемеу; в) уақытылы төлемегенi үшiн шаралар қолдану.

Авторлық сілтеме:
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық университеті Құқық және экономика институты: Е.Қ. Қалдыбаев Л.Қ. Маткаримова, САЛЫҚ ЖӘНЕ САЛЫҚ САЛУ, Оқу құралы

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *