Архив рубрики: Физика және астрономия

Астрономия және оның дамуы

Астрономия — ерте дамыған ежелгі ғылымдардың бірі. Алғашқы астрономиялық  жазбалар б.э.д. VIII ғасырларға сәйкес келеді. Бірақ бұдан үш мың жыл бұрынғы Египет ғұламаларының Ніл өзенінің тасуы ең жарық жұлдыз – Сириустың таңертеңгі тууымен қабат келгені туралы жазған еңбектері белгілі. Осы арқылы олар тропиктік жылдың ұзақтығын дәл анықтай білген. Біздің  эрамыздан екі мың жыл бұрын Қытай… Читать далее »

Географиялық координаттар туралы мәлімет

Қазіргі кезге дейін астрономиялық бақылаулардың көпшілігі Жер бетінен жүргізілетіндіктен аспанның көрінерлік келбеті бақылаушының Жердегі орнына байланысты. Сондықтан біз астрономияда қолданылатын координат жүйелерін оқуды географиялық координат жүйесінің кейбір түсініктері мен терминдерін қарастырудан бастаймыз. Географиялық координат жүйесі. Жердің пішінін шар тәріздес деуге болады (1.1-сурет). Суреттегі PNPS түзуі – Жердің айналу осі, ол Жердің ауырлық центрі арқылы өтеді. Ол… Читать далее »

Аспан сферасының негізгі сызықтары мен нүктелері

Жұлдызды түні аспандағы жұлдыздарды бақылаған адам, біріншіден, олардың бір бағытта, шығыстан батысқа қарай, тұрақты бұрыштық жылдамдықпен айналатынын байқайды. Бұл Жердің өз осінен айналуына байланысты. Екіншіден, барлық жұлдыздар мен планеталар, тағы басқа объектілер аспанда бірдей қашықтықта, төңкерілген сфераның бетінде, орналасқандай болады. Оны аспан сферасы деп атайды. Планеталар да зодиакалды шоқжұлдыздар арасында уақыттың көп бөлігін батыстан шығысқа… Читать далее »

Астрономияда қолданылатын координат жүйелері

Шырақтың аспандағы орны, немесе сфера бетінің кез келген нүктесі, аспан сферасының негізгі жазықтықтары мен олармен байланысқан сызықтар мен нүктелер арқылы бірмәнді анықталады және сандық мәндері бойынша аспан координаталары деп аталатын екі шамамен – орталық бұрыштармен немесе үлкен шеңберлердің доғаларымен анықталады. Әрқилы есептерді шешу үшін астрономияда әртүрлі аспандық координат жүйелері қолданылады, олар: горизонталды, І-ші экваторлық (сағаттық бұрышпен), ІІ-экваторлық,… Читать далее »

Жер эллипсоиды, референц-эллипсоид, геоид

Триангуляция әдісін Жер бетінің доғасының ұзындығын өлшеу үшін ғалымдар көп рет қолданған. Бұл әдіспен Жер беті тек бойлық бойынша ғана емес, ендік бойынша да өлшенген. Өлшеулер нәтижесінде меридианның 1° бұрышының ұзындығы ендік бойынша өзгеріп отыратыны анықталды; экватор маңында ол 110,6 км болса, полюске жақын 111,7 км-ге тең. Доғаның полюске қарай ұзаруы Жер бетінің полюске жақындағанда… Читать далее »

Жер полюстерінің қозғалысы және Жер айналуының бірқалыпсыздығы

Жер бетінің нүктелерінің ендіктерінің периодты түрде өзгеріп отыратынын 1884 жылы Кюстнер ашты. Кейіннен бұл құбылысты көптеген астрономдар да байқады. Құбылыстың растығы 1892-1895 жылдары П.К.Штернбергтің жүйелі түрде жүргізген Москва университетінің обсерваториясының (қазір ол Штернберг атындағы мемлекеттік астрономиялық обсерватория деп аталады) ендігін өлшеулері арқылы дәлелденді. Жер бетіндегі бір меридианның әртүрлі нүктелерінің ендіктерін өлшеген кезде А нүктесінің ендігі… Читать далее »

Астрономиялық рефракция

Астрономиялық рефракция — аспан шырақтарынан келген жарық сәулелерінің атмосферадан өткен кездегі сынуы. Атмосфера биіктіктеген сайын сирейтін болғандықтан, қисайған сәуленің дөңес жағы ылғи да зенит жаққа қарайды. Рефракцияға байланысты аспан шырақтарының кескіндері олардың нақты орындарынан жоғары көрінеді. Шырақтың нақты және көрінерлік орындарының арасындағы бұрыш рефракцияның мәнін береді, ол сәуленің атмосфера қабатындағы жолына және оның атмосфераның бірдей… Читать далее »

Ай — уақыт бірлігі

Астрономияда қолданылатын уақыт бірліктерінің тағы бірі – ай, ол Айдың Жерді айнала орбита бойымен қозғалысымен байланысты енгізілген. Айдың аспан сферасындағы қозғалысы Күндікіне ұқсас, бірақ әлдеқайда тез. Сонымен бірге Ай орбитасы эклиптикамен 5o9′ бұрыш жасайды, ал олардың қиылысу нүктелері Ай түйіндері деп аталады. Олар үнемі Айға қарсы бағытта, батысқа қарай шамамен жылына 20o-қа жылжып, 18.61 жылда… Читать далее »

Юлиандық күнтізбе

Күнтізбені — периодты түрде қайталанып отыратын табиғат құбылыстарын — күн мен түннің ауысуын, ай фазалары мен жыл мезгілдерін пайдаланып, ұзақ уақыт аралықтарын есептеу жүйесі ретінде анықтауға болады. Бірақ бір тәуліктің созылуын, синодтық айды және тропиктік жылды бір-бірімен салыстыруға болмайтындықтан, олардың негізінде анық және қарапайым күнтізбе құрастыру мүмкін емес. Әр кезеңде, әртүрлі халықтарда қолданылған күнтізбелерді үш… Читать далее »